Direct naar navigatie

Peachy porselein

Door: Vlaardings Archeologisch Kantoor, Periode: 1700 - 1799

Soms is het bizar wat een verblijf in de bodem doet met een archeologische vondst. Suzanne Kl├╝ver, kunsthistorica, lid van Helinium en conservator kunstnijverheid bij Museum Prinsenhof, legt uit wat chemie en archeologie doet met exportporselein...

Twee peachy porseleinkopjes, waarvan één uit de Vlaardingse archeologische collectie. Foto: S. Klüver.

De decoratie van deze twee bruingekleurde kopjes lijkt een andere kleur te hebben, maar eigenlijk is dat niet het geval. Het enige verschil is hun geschiedenis. Het ene kopje komt uit de overlevering en het andere heeft ongeveer 250 jaar doorgebracht als 'vuilnis' in de beerput van Herberg de Visscher in Vlaardingen. Dit zorgt ervoor dat op het ene kopje de decoraties van bloemen en perziken in kleur zijn en op het andere kopje in zwart.

Maakproces

Porselein is gemaakt van een specifieke kleisoort dat kaolien of Chinaklei wordt genoemd. De eigenschap van deze klei is dat het gebakken kan worden bij een hoge temperatuur van circa 1100°C. Door die hoge temperaturen kunnen de hele fijne deeltjes goed aan elkaar smelten. Het resultaat is een sterk en lichtdoorlatend eindproduct.

Glazuur

Porselein kopje waarvan de emaille niet verkleurd is. Foto: S. KlüverDe hier afgebeelde kopjes zijn gedecoreerd met een bruine kleur en beschilderingen in groen en roze. Deze zogenaamde emailles oftewel glazuren worden gemaakt met behulp van metalen die een kleur afgeven als er zuurstof aan wordt toegevoegd. Dit proces wordt ook wel 'oxideren' genoemd. Het 'roesten' van ijzer is een gelijkaardige ontwikkeling. IJzeroxide geeft een bruin/rode kleur - dus net als roest -, terwijl koperoxide zorgt voor een groene kleur in de emailles. 

Zwart?

In de wetenschap geldt dat chemische processen altijd omkeerbaar zijn. De tegengestelde reactie van 'oxideren' wordt 'reduceren' genoemd. Dus door de kopjes met de emailles af te sluiten van zuurstof wordt het proces weer omgekeerd.

Porselein kopje met 'zwarte' decoratie. Foto: S. Klüver.In het geval van het kopje met de zwarte decoratie is de zuurstof door afsluiting van de beerput aan het email onttrokken. Ook andere metalen die gebruikt worden in de emailles zijn onderhevig aan de chemische processen van de beerput en zullen zwart kleuren wanneer de zuurstof eraan onttrokken wordt. De PH-waarde oftewel zuurgraad van de beerput kan dit proces versnellen. 

Maar die bruine kleur dan?

Naast de beschildering van de bloem en de perzik is de kleur aan de buitenzijde van het archeologische kopje wel bruin gebleven. Deze kleur is niet aangetast, omdat deze onder de glazuurlaag zit die op een hele hoge temperatuur gebakken kan worden.

Dit geldt ook voor de blauwe kleur die uit kobalt wordt gewonnen. Kleuren zoals groen en roze worden op het glazuur aangebracht en bij een veel lagere temperatuur gebakken (ca. 800°C.), omdat ze anders verbranden. Dat deze kleuren niet beschermd worden door een overglazuur, maakt ze veel gevoeliger voor invloeden van buitenaf.

Twee peachy kopjes. Foto: S. Klüver.

Terugkeer

Wanneer er zuurstof zou worden toegevoegd aan de emailles, kunnen deze hun oorspronkelijke kleur weer terugkrijgen. In principe kan dit door de objecten opnieuw 'oxiderend' te bakken, waarbij er zuurstof in de oven wordt toegelaten tijdens het bakproces.

Maar een veiligere optie is om reinigingsmiddelen zoals 'steradent' of 'kukident' te gebruiken. Op deze manier kunnen de beschilderingen hun oorspronkelijke kleuren dus grotendeels weer terugkrijgen. Maar zeg nou zelf, vertellen de gereduceerde kleuren in dit geval niet een veel interessantere geschiedenis?

Meer stukjes van de hand van Suzanne Klüver vindt u op haar blog.

Reacties