Direct naar navigatie

Gem

Door: Vlaardings Archeologisch Kantoor, Periode: 3000 v. Chr. - 499, Thema's: Gezag en politiek, Rijk en Arm

Veel vondsten uit Vlaardingen zijn razend interessant voor een archeoloog, maar voor een leek vaak onooglijk. Deze gem of siersteen valt echter buiten die categorie. Archeologen vonden op 28 juni 2005 dit exemplaar tijdens een opgraving op locatie De Vergulde Hand-West tussen de resten van een houten bouwwerk uit de eerste eeuw na Chr..

Gem

Glazen gem

Een gem is een in diep reliëf gesneden siersteen. Vaak zijn gemmen gemaakt van edelstenen. De Vlaardingse gem is echter van geel glas gemaakt. Het glas imiteert een dure steen. Een gem van glas is niet alleen goedkoper vanwege het gebruikte materiaal, ook het vervaardigen is makkelijker: glas kan immers gegoten worden in een mal. Het is bekend dat de Romeinen glazen gemmen in serie produceerden. Het gieten heeft wel een nadeel: details zijn moeilijker te realiseren: de afbeelding wordt vaak grover. De afbeelding in de Vlaardingse gem is echter zeer gedetailleerd uitgevoerd, zodat het waarschijnlijk is dat de beeltenis toch (deels) gegraveerd is. De gem kunnen we daarom plaatsen in de categorie: het wat luxere serieproduct. Het is eigenlijk een wonder dat het stukje glas is gevonden, want het ovaalvormige kleinood meet 11 bij 9,5 mm en is maar 1,5 mm dik.

Gem in een ring

Waarvoor diende een gem? Op een paar uitzonderingen na, waren verreweg de meeste gemmen uit de Romeinse tijd oorspronkelijk gevat in een ring (afb. 2). De ring van de Vlaardingse gem ontbreekt. Misschien was het gevat in een ijzeren ring. In dat geval kan de ring zelf geërodeerd zijn. Vaak zorgt zo’n proces echter voor spanning op het hele sierraad. Dan is de kans groot dat het glas van de gem beschadigd raakt. Dit is niet het geval bij onze gem. Het kan zijn dat onze gem uit zijn fitting is gevallen. Vaak zaten de gemmen vast met beenderlijm en in een vochtig klimaat kon de lijm gemakkelijk loslaten. Hoewel de ring dus niet gevonden is, is het aannemelijk dat ook onze gem oorspronkelijk in een ring gevat was.

Zegelsteen

Wie droeg zo’n ring? Iedere Romeinse staatsburger die een ring met een gem erin kon betalen, droeg er één. Een financiële overeenkomst sloot de Romein gewoonlijk met de afdruk van zijn zegel. Een gem was dus in de eerste plaats een zegelsteen. Het spreekt vanzelf dat de elite pronkte met de chiquere exemplaren: de in gouden ringen gevatte edelstenen. De man in de straat droeg een ijzeren ring met een glazen gem. Onze gem kan door een Romeinse handelaar of militair zijn gedragen.

Roma

Wie is er afgebeeld op de gem? Romeinen beeldden vaak goden af op hun gem. De gem had dan een rol in een persoonlijk ritueel met de godheid. Op de Vlaardingse gem is de godin Roma afgebeeld. Ze kijkt naar links. Haar hoofd is getooid met een helm. De helm heeft een scherp uitstaande klep van voren, en een licht gebogen nekbeschermer naar achteren. Dit type staat bekent als een Attische helm. Vaak zijn dit soort helmen voorzien van wangkleppen, in dit geval echter niet. Bovenop de helm staat in de lengterichting een helmbos of helmkam. Het is onduidelijk of het veren of haren zijn. Aan de onderkant lijkt de kam versierd te zijn met linten. Aan de voorkant is een krul te zien, mogelijk is het een griffioen. Onder de helm steken een paar krullen uit. Ze heeft haar mond gesloten, de ogen wijd opengesperd. Haar oor is onbedekt, en ze draagt een halssnoer met ronde parels.
Al in de derde eeuw voor Chr. hadden de Romeinen een cultus rond Roma. In die tijd hielden zij haar voor een genius, een beschermgeest van de stad Rome. Later vereerden zij haar als godin. De Romeinen vierden samen met de overwonnen volkeren haar goddelijkheid. De cultus verwees naar de Romeinse bescherming en naar wederzijdse trouw. Roma stond voor de eeuwige macht van de onoverwinnelijke stad Rome. De Romeinse schrijver Cicero noemt haar het symbool van de Romeinse staat.

Geen Romeinen?

Een Romeinse gem op de Vergulde Hand past prima in het beeld van de tijd. De Romeinen hadden immers al in 12 v.Chr. hun imperium tot aan de Rijn uitgebreid. Het gebied dat nu Vlaardingen heet, maakte toen dus deel uit van het Romeinse Rijk. Toch doet de lokale context van de vondst een tikkeltje vreemd aan. Op het opgravingsterrein hebben archeologen maar weinig aanwijzingen gevonden die duiden op contacten met de Romeinen. Terra Sigillata, het luxe aardewerk van de Romeinen, is bijvoorbeeld nauwelijks aangetroffen. Als we naar de overige vondsten kijken, lijkt het er op dat we hier echt met de inheemse bevolking te maken hebben. Hoe komt zo’n overduidelijk Romeins sieraad in deze niet-Romeinse omgeving terecht? Vanzelfsprekend zijn honderden andere theorieën denkbaar. De ring kan als propaganda-uiting zijn meegegeven aan de Cananefatische elite in het gebied. Maar er zijn ook geen aanwijzingen voor de aanwezigheid van een elite op de Vergulde Hand. Of misschien heeft de boer de ring gevonden in een verlaten legerkamp na de Bataafse opstand. De waarheid is dat we het gewoon niet weten.

Reacties