Direct naar navigatie

Kinderuitzendingen naar Zweden; uit de studiezaal van het Stadsarchief

Door: Stadsarchief Vlaardingen, Periode: 1900 - 1949, Thema's: Oorlog, Dagelijks leven

Af en toe bereiken ons verzoeken van omroepen om informatie te verstrekken ten behoeve van tv-programma’s zoals bijvoorbeeld De Reünie, Andere Tijden en DNA Onbekend. Dit keer was de vraag afkomstig van Omroep MAX...

Voor een speciale kerstaflevering van het televisieprogramma MAX Maakt Mogelijk zocht de redacteur lotgenoten van een Vlaardingse vrouw die als kind kort na de Tweede Wereldoorlog een tijdje in Zweden is geweest om weer op krachten te komen. Zij was een van de circa 30.000 zogenaamde ‘bleekneusjes’  die in de periode 1945 tot 1947 de gelegenheid kregen om bij pleeggezinnen in Friesland en Groningen, maar ook in het verre buitenland bij te komen van alle oorlogsontberingen. Niet alleen Zweden, ook Denemarken, België, Frankrijk, Engeland en Schotland boden deze mogelijkheid.
Het raadplegen van het Nederlandse Rode Kruis door de redactie van het programma leverde jammer genoeg niets op en het archief van de Nationale Commissie voor Kinderuitzendingen lijkt spoorloos te zijn verdwenen. Het enige wat erop zat, was terug te gaan naar de roots van de vrouw, Vlaardingen. Het plaatselijke Stadsarchief zou de redactie misschien verder kunnen helpen.

Namen lotgenootjes bekend

De bewuste vrouw herinnert zich nog goed de namen van twee Vlaardingse meisjes die destijds met haar naar Zweden vertrokken. Met deze informatie gaat onze studiezaalmedewerkster aan de slag. Het onderzoek start in de Vlaardingse krantencollectie. Hieruit komt al snel een artikel over de uitzending van de 'bleekneusjes' tevoorschijn. De Nieuwe Vlaardingsche Courant van 24 april 1946 bericht, dat in die maand de eerste zesentwintig kinderen na een verblijf van ruim zeven maanden in blakende gezondheid uit Zweden terugkeren naar Vlaardingen. 

Het betreffende artikel uit Nieuwe Vlaardingsche Courant

Deze kinderen zouden dus in september 1945 moeten zijn vertrokken, wat overeenkomt met de herinnering van de Vlaardingse, die toen nog maar zeven jaar oud was.
Een financieel rapport uit het archief van het Interkerkelijk Bureau, dat betrokken was bij het transport van deze kinderen en hun begeleiders, levert het bewijs daarvan.
Hierin staat namelijk het volgende: ‘Reiskosten uitzending Zweden 8/9/45; 23 kinderen met begeleiders Vlaardingen-Rotterdam ƒ 10.15’.

Het transport naar Zweden

Samen met 500 andere kinderen uit de regio vertrok de Vlaardingse groep naar het hoge noorden. Hoe dit transport in zijn werk ging, is te lezen in een krantenartikel uit ‘Veritas, katholiek 14-daagsch blad voor Maastricht’  van 10 september 1945, aangetroffen op de historische krantenwebsite van de Koninklijke Bibliotheek. Een deel daarvan luidt: ’In de hal van het Feyenoordstadion wachten de kinderen uit Rotterdam, Vlaardingen, Maassluis en Schiedam. Tezamen vijfhonderd. Zij worden ingedeeld in grote aanhangwagens, 20 per wagen. De Deensche leiding zal dit transport van Rotterdam naar Kopenhagen brengen, van daar gaan zij per schip naar Malmӧ. De machtige autocolonne bestaat o.a. uit vijftig aanhangwagens en opleggers, proviandwagens, tankwagens, ambulances enz. De kinderen sloten al dadelijk vriendschap met de Deensche leidsters, van wie sommigen Nederlandsch spreken, en gingen opgewekt en blij het verre land tegemoet’.

Selectie van de groepen

Welke kinderen kwamen er voor een dergelijke uitzending in aanmerking? De selectie van de kinderen en het samenstellen van de groepen was in handen van de Nationale Commissie voor Kinderuitzendingen, die samenwerkte met de lokale Interkerkelijke Bureaus en de plaatselijke afdelingen van Nederlands Volksherstel. Ook in Vlaardingen bestonden afdelingen van deze twee laatstgenoemde instellingen. In het archief van de Stichting Nederlands Volksherstel, afdeling Vlaardingen treffen we een flinke hoeveelheid kinderrapporten aan die opgemaakt zijn na huisbezoeken aan honderden gezinnen. Uit de verslaglegging blijkt dat het met de geestelijke en vooral lichamelijke gezondheid van de kinderen zo vlak na de oorlog slecht gesteld was.

Kinderrapporten

De kinderrapporten werden ingevuld door speciale ‘huisbezoeksters’. Deze beoordeelden de toestand van het kind evenals het gezin waar het uit voortkwam op diverse aspecten. Een dubbelzijdig voorbedrukt A5-je met vragen over godsdienst en godsdienstig leven, welstand, orde en netheid van het gezin, het karakter, de gezondheid en de ‘toestand van de kleeding’ van het kind werd tijdens zo’n huisbezoek met moeder of vader doorlopen. De huisbezoekster inventariseerde ook de wensen van de ouders in geval van uitzending en plaatsing van hun kind in een gastgezin. Zo kregen zij de mogelijkheid om hun voorkeur voor wat betreft onderwijs, kerkbezoek, land, streek of plaats aan te geven.
Het commentaar bij ‘Totaal indruk huisbezoek’ varieerde van ‘Kaal, totaal versleten, niet direct vervuild maar wel stoffig en rommelig’ en ‘smerige, vieze boel’ tot ‘groot, druk gezin, nette arbeidersstand’ en ‘keurig, net huishouden’. Het advies voor wat betreft een mogelijke uitzending luidde bijvoorbeeld ‘Erg bleek en teer kereltje; zou zeker noodig hebben er eens uit te wezen’ of  ’Moederloos gezin, zeer nodig dat ’t kind eens weggaat’. Maar ook: ‘Plaatsing in een groot gezin. Kind is een groote baas!’ of simpelweg ‘Wel noodig’ of ‘Urgent’. Soms ging het advies vergezeld van een briefje van de huisarts.  Dokter Bussemaker doet een goed woordje voor een 14-jarig meisje

De gezinsbezoekster noteerde ook de doorstane ziekten van het kind, of het gevaccineerd was en of het wel eens ‘bedwaterde’. Nuttige zaken voor het toekomstige gastgezin om te weten maar zeker ook van belang voor het transport.

Eerste lotgenootje gevonden

Uit dit archief komt al snel het eerste lotgenootje van de Vlaardingse via de achtergebleven doorslagen van de rapporten tevoorschijn. De originelen waren hoogstwaarschijnlijk destijds bestemd voor de ‘Nationale Commissie tot uitzendingen van Nederlandsche kinderen 1945’, zoals de officiële naam ervan luidt. De betreffende vrouw, nu een dame van tachtig jaar, blijkt nog steeds in Vlaardingen te wonen. Zij herkende meteen de namen van de beide andere meisjes en beloofde haar medewerking te verlenen aan de betreffende uitzending van MAX Maakt Mogelijk. Lotgenote nummer één was nu in ieder geval getraceerd.
Een kinderrapport van het tweede gezochte meisje ontbreekt helaas. Misschien zou haar naam wel vermeld staan in het archief van de Commissie tot Wering van Schoolverzuim. Raadpleging hiervan leverde echter niet meer op dan de vermelding dat in het jaar 1946 eenenvijftig gevallen van geoorloofd schoolverzuim waren geconstateerd.

Het spoor naar het tweede meisje

In het archief van de afdeling Vlaardingen van de Stichting Nederlands Volksherstel troffen we zoals gezegd geen kinderrapport van haar aan. Maar haar persoonsgegevens kwamen via de gezins- en woningkaarten al snel boven water. Op deze woningkaarten staan ook alle adresmutaties vermeld en bij het laatst vermelde adres vinden we de overlijdensdatum van haar vader. Een rouwadvertentie in de plaatselijke krant maakt duidelijk dat de betreffende vrouw getrouwd is en in een gemeente op de Veluwe woont. Nog steeds, blijkt als het adres en telefoonnummer al snel gevonden worden. Nadat er contact met haar is opgenomen blijkt zij zich nog veel te herinneren van de periode in Zweden, haar reisgenootjes en de thuiskomst in april 1946 bij haar familie in Vlaardingen. Ook zij wil graag meedoen aan het programma.

Uitzending MAX Maakt Mogelijk-kerstdiner

Onderzoek naar nog zes opgedoken namen van kinderen uit dit bewuste kindertransport, leverde uiteindelijk nog twee aspirant-deelnemers op aan het MAX Maakt Mogelijk-kerstdiner.
De betreffende uitzending werd in twee delen uitgezonden. Deel 1 op 23 december 2013 en deel 2 de volgende dag. Beide om 17.30 uur op Nederland 2.

Achtergronden van het Maassluise kindertransport in ‘Historische Schetsen van en over Maassluis’:
http://www.histvermaassluis.nl/histschets/hs040_07.pdf

Bronnen:
• Nieuwe Vlaardingsche Courant d.d. 24 april 1946
• Veritas: katholiek 14-daagsch blad voor Maastricht d.d.10-09-1945, digitale krantencollectie Koninklijke Bibliotheek C22
• Archief Interkerkelijk Bureau, inv. nrs. 26-28
• Archief Stichting Nederlands Volksherstel, afdeling Vlaardingen, inv. nrs. 7-9
• Archief Gemeente Vlaardingen, gezins- en woningkaarten

Reacties