Direct naar navigatie

Arm of Rijk: voedsel bereiden

Door: admin, Thema's: Rijk en Arm

Klagen over het weer doen we allemaal. Vooral als het journaal het weer eens mis heeft en we door een koude plensbui fietsen op een toch "echt onbewolkte en warme" dag. Gelukkig kunnen we thuis met een bord Babi Pangang van de afhaalchinees voor de TV kruipen. Dit was vroeger wel anders.

Als het weer echt tegenzat, dan mislukte de oogst en hadden mensen en dieren niets meer te eten. Er kwam hongersnood en de armen waren de eerste slachtoffers. Maar in betere tijden hadden zij het waarschijnlijk niet veel beter en zullen zij regelmatig met een rammelende maag naar bed zijn gegaan. En de rijken? Zij genoten van een waar feestmaal. De menukaart bij de kroning van Hendrik IV in 1399 zegt genoeg.

Impressie van de menukaart bij de kroning van Hendrik IV in 1399. Ontwerp: C. Bijvoet.

Ze aten heel veel vlees, vooral van wilde en van jonge dieren. De jacht was een privilege en belangrijk tijdverdrijf van de rijken. Ze bezaten uitgebreide jachtgebieden, waar het voor de ‘gewone’ mensen verboden was om te jagen. Op stropen stonden hoge straffen. Bij de slacht bleven er natuurlijk delen van het dier over waar weinig tot geen vlees aan zat. Dit was soms voor de armen die er een soepje van konden trekken. Op deze wijze vertellen de botresten die archeologen bij een opgraving terugvinden
iets over de rijkdom van de vroegere bewoners. Het soort dier, de slachtleeftijd en vleesrijke of vleesarme botten zijn er aanwijzingen voor.

Spitoplegger - Steenhuizen. Dit fragment uit de 14e eeuw is gevonden in een boerderij die bij het mottekasteel Steenhuizen hoorde. Dit soort mooi versierde stenen wordt vaker in rijkere contexten aangetroffen. Ze werden gebruikt om het spit op te leggen om te braden. Foto: J. van den Berg.Soms kan een archeoloog echter worden misleid. Nood breekt wet en ook een arme man zal best wel eens een haasje hebben gevangen of zijn jonge dieren vroegtijdig hebben geslacht. De archeoloog vindt dan, net als bij de rijken, de vleesrijke botten van wilde en jonge dieren terug.

Een vetvanger - vindplaats Hoogstraat. Daarom speurt hij ook naar andere zaken, bijvoorbeeld naar aanwijzingen over de manier van voedselbereiding. In de keuken van rijke mensen zijn andere voorwerpen terug te vinden dan in die van armen. Het bij de jacht geschoten wild werd in de rijke keuken aan het spit gebraden. Benodigdheden: een metalen pin, spitopleggers  om de pin op te hangen en een vetvanger om het druipende vet in op te vangen.

Spaanse legerpot - d'Engelsche Boomgaert. Brons was een kostbaar goed in de middeleeuwen. De vondst van deze schijnbaar weinig gebruikte kookpot is dan ook bijzonder te noemen. De naam van deze pot verwijst overigens naar het symbool van het ‘Ontzet van Leiden’. Foto: J. van den Berg.

Messing ketel - d'Engelsche Boomgaert. Dit model ketel, namelijk rond en zonder pootjes, komt een archeoloog niet zo vaak tegen. De ketel lag in de gracht van een kasteel dat aan het einde van de 13e eeuw op het voormalige Kolpabadterrein stond.Het ontbrak de arme man aan dergelijk speciaal gerei, omdat wild voor hem geen dagelijkse kost was. De enkele keer dat hij iets braadde, moest hij zich behelpen. Misschien wel op dezelfde manier als de man en vrouw op de gravure van Jacob Matham. In de rijke keuken gebruikte men ook meer duurzame metalen voorwerpen, zoals de bronzen kookpot en messing ketel in het kasteel op d’Engelsche Boomgaert. In de arme keuken was de kookpot van simpeler aardewerk.Grape - Kortedijk. Deze grape is hergebruikt als pispot voor een kind. Echte armoe? Foto: J. van den Berg.

Naast vlees waren exotische, schaarse en dure producten gewild bij de rijken. Voorbeelden van zulke producten zijn ananas, maar ook kaneel en peper. Vandaar de uitdrukking ‘peperduur’. Toch kon dit ook wel eens misgaan. Na de ontdekking van Amerika kwam de aardappel naar Europa. De volgende anekdote doet de ronde:

"Toen de aardappel aan het Franse hof geïntroduceerd werd, wierpen de koks de aardappels weg op de afvalhoop en bereidden ze juist het meest giftige deel van de plant, de bessen, voor de koning en zijn gasten. Uiteraard beviel dit niet erg en de aardappels werden door de tuinman op de afvalhoop verbrand. Deze man was slechts een arme werkman met veel kinderen. Toen hij de afvalhoop opruimde, zag hij de geroosterde knollen en opende er een. Hij proefde ervan en concludeerde dat het prima eten voor zijn kinderen was."

De rijken meden de aardappel daarna nog lang. Het was voer voor varkens... en voor de armen, zoals te zien is op de 'Aardappeleters' van Van Gogh. Dit is nu wel anders. Koningin Beatrix zal vast wel eens een aardappeltje prikken en iedereen gebruikt exotische producten als kaneel en peper. 

Deze oesterschelpen tonen aan dat de ambachtsheren zich lekker eten konden veroorloven. Foto: J. van den BergSommige producten blijven echter luxueus. Hoe vaak eet jij bijvoorbeeld oesters? De Ambachtsheer van Vlaardingen en Vlaardinger-Ambacht wist er in de achttiende eeuw wel raad mee. Bij het archeologisch onderzoek van zijn woning langs de Hoflaan is een grote hoeveelheid oesterschelpen gevonden.

Aan de Arij Koplaan zijn veel steurresten gevonden. De vis kwam in het neolithicum gewoon voor in de kreken. Foto: J. van den Berg.De eitjes van de steur, beter bekend als kaviaar, is nog zo'n luxeproduct. De steur beschouwde men vroeger als een koninklijke vis. Er zijn zelfs wetten uitgevaardigd waarin stond dat elke gevangen steur bij de plaatselijke heer ingeleverd moest worden. Deze vis stond op het menu van de koning en de stad Zwolle kocht speciaal een steur als de landsheer bij hen langs kwam. Archeologen hebben veel steurresten aangetroffen bij de Arij Koplaan in de Westwijk.

Woonde er hier dan een koning of rijk man? Vermoedelijk niet. De steurresten zijn afval van de mensen van de Vlaardingen-cultuur. Zij woonden daar 5.000 jaar geleden langs een kreek waar de vis in grote getalen gewoon langs kwam zwemmen. Misschien kwam het eten ervan hun neus wel uit. Ze zouden raar opgekeken hebben als een middeleeuwse ridder langs was gekomen om voor veel geld de vis van hen te kopen.

Reacties